6دیماه ،حجیت کتابت وجایگاه سردفتر(بخش چهارم)

آیت الله محمدجواد فاضل لنکرانی جدای از حاکمیتی یا غیر حاکمیتی بودن جایگاه دفاتر اسناد رسمی به یکی دیگر از مسائل نهاد سردفتری یعنی مسأله حجیت کتابت اشاره دارد و می گوید: بحث کتابت در فقه ما بصورت پراکنده مطرح شده است که امروزه لازم است فقه به جایگاه کتابت از نظر اعتبار و سندیت و حجیت پاسخ بدهد.

وی می گوید: در قدیم مرسوم بود برخی از این مراجع بزرگواری که به رحمت خدا هم رفته اند وقتی خودشان می خواستند بروند بازار و چیزی را بخرند باز به لفظ می گفتند چیزی را خریدم یا فروختم تا معامله را محکم بکنند. حالا مساله اینست اگر یک معامله یا نکاح را طرفین از لفظ استفاده نکنند و فقط بنویسند چه قدرت بر تلفظ داشته باشند یا نداشته باشند این چگونه است؟ آیا وکالت کتابتی یا طلاق کتابتی معتبر است یا خیر؟

ایشان در باب طلاق کتابتی می افزاید: فقها می گویند اگر یک مردی روی یک کاغذ بنویسد که من زوجه خود را طلاق دادم و زوجه من مطلقه است این هیچ اعتباری ندارد و باید به لفظ باشد ولی آیا در سرتاسر فقه همین طور است یا فقط در مورد طلاق چنین است و چون خداوند تبارک و تعالی نمیخواهد واقع شود روی این حساب آنجا یک خصوصیتی را دارد!

آیت الله فاضل لنکرانی با تأکید بر حجیت کتابت در فقه شیعه افزود: طولانی ترین آیه قرآن یعنی آیه 282 سوره بقره موضوعش مربوط به کتابت و اسناد است که برخی گفته اند 19 دستور مهم دارد و در تفسیر «علی بن ابراهیم» می گوید در سوره بقره 500 حکم شرعی داریم که 15 تای آن فقط در این آیه است.

یا فاضل مقداد در« کنز العرفان» می گوید از آیه282 ما 21 حکم شرعی استفاده می کنیم که البته از اول تا آخرش مربوط به شغل سردفتری اسناد رسمی و کار سردفتران و محاضر است. خداوند تبارک و تعالی می فرماید هر چه که ذمه شما به آن مشغول است اعم از معامله سلف ، اجاره ، صلح ، قرض ، این را بنویسید و کسی که قدرت بر نوشتن دارد وظیفه دارد بنویسد و نباید ازنوشتن ابا داشته باشد.

آیت الله فاضل لنکرانی تاکید میکند: جدا از این که این حکم مولوی یا ارشادی است که خیلی از بزرگان حکم را ارشادی می دانند دقیق بودن دین و این که مطمئن ترین راه را برای مردم قرار داده مهم است که نمی گوید با لفظ بگویید بلکه می گوید فَاکتُبوهُ ! که قابل انکار نباشد!

این استاد حوزه علمیه قم همچنین می گوید: بر خلاف گذشته که فقها به قانون «انّمَا یُحَلِّلُ الکَلام و یُحَرِّمُ الکَلام» استدلال می کردند که اگر مثلا صیغه نکاح را خواندی زن بر مرد حلال و مرد بر زن حلال و اگر صیغه طلاق را خواندی حرمت می آید ، امروزه خصوصیاتی برای کتابت مطرح است که سردفتری باید از حوزه های علمیه مطالبه داشته باشد زیرا کتابت موقعیت دیگری پیدا کرده است و هرچند جامعه ما آشنایی کامل ندارد وهنوز افراد برای بچه ها یا وراثشان با لفظ وصیت می کنند یا یک چیزی را می نویسند و برایش شاهد نمی گیرند ولی بین کتابت زمان معاصر با قدیم فرق وجود دارد. مخصوصا کتابتی که امروز در محاضر است آنجا شهود وجود دارد ، امضا کارشناسی می شود و اصلا قابل مقایسه با کتابت قدیم نیست.

آیت الله فاضل لنکرانی معتقد است: اگر صدها سال پیش فقها می گفتند کتابت فایده ای ندارد به این خاطر بود که کتابت قابل اعتماد نبود اما کتابت حالا قابل اعتماد است زیرا راهکارهایی بدنبال کتابت امروز هست که انسان نمی تواند امضایی را که خودش رفته و در حضور دیگران انجام داده این را انکار کند.شارع ودین هم کتابت را بعنوان یک عامل مطمئن مطرح کرده و این اقتضا می کند که ماهیت کتابت را بدانیم برای چیست؟ آن کاتب باید بداند که آنچه می نویسد برای چی هست و برای طرفین که دارد می نویسد باید قرائت شود مگر اینکه کسی باشد که خودش جزئیات را وارد است.

این فقیه حوزۀ علمیۀ قم می افزاید : امروزه با وجود محاضر (دفاتر اسناد رسمی) انسان اطمینان پیدا می کند و شاید نیاز به دو شاهد هم نباشد و جلوی نزاع و اختلاف هم گرفته شود والبته راهی برای انکار و شبهه هم نیست.

آیت الله فاضل لنکرانی می گوید: حتی در بحث «دِرایِه» درباره کتابت روایت یا عدم کتابت آن بحث داریم چون در آن زمان مسأله «تَقیِه» مطرح بوده ولی در زمان ما کتابت دیگر این شبهه های گذشته را ندارد.

این استاد حوزه علمیه قم در جمع سردفتران و دفتریارن استان قم همچنین به قاعده «اِقرارُ العُقلا عَلَی اَنفُسِهم جایِز» به عنوان یکی از فروعات بحث کتابت اشاره کرد و افزود : اگر یک اقراری به صورت کتابت مطرح شد آیا معتبر است یا خیر؟ آیا دو شاهد اگر شهادت خودشان را بنویسند و به دادگاه ارسال کنند آیا معتبر است یا خیر؟! یا حتما دو شاهد باید بروند در محضر قاضی و قاضی این ها را ببیند و بگوید حالا بگویید ، آیا حتما باید به لفظ باشد؟

ایشان از دیگر مصادیق مسالۀ مورد بحث کتابت، نامه را مطرح می کند و می گوید: آیا وقتی کسی در نامه اش به دیگری می نویسد سلامٌ علیکم یا در صفحه موبایل یا مانیتور به کسی سلام می کند آیا جواب این سلام واجب است یا خیر؟ آیا دروغ به نحو کتابت ، تهمت به نحو کتابت در یک رسانه ای یا روزنامه ای مکتوب مطرح شود چه باید کرد؟

آیت اله فاضل لنکرانی میگوید: به نظر من این نوع دروغ به مراتب بالاتر از دروغ لفظی است و درست است که امروزه اینقدر وسایل و امکانات هست که صدا باقی می ماند و تصویر باقی می ماند اما کتابت باز ماندگار ترین سند است. مخصوصا امروز انسان می داند آنچه دارد می نویسد آثار حقوقی ، دنیوی ، اخروی معنوی و مالی دارد لذا انسان دقت بیشتری می کند یعنی بحث از کتابت دایره وسیعی دارد لذا کذبی که با کتابت باشد ، تهمتی که با کتابت باشد عقوبتش به مراتب سنگین تر از کذب و تهمت لفظی است!

ایشان در خاتمه گفت : در زمان ما کتابت نسبت به زمان های قدیم تغییر ماهوی پیدا کرده و ما باید مکتوبات را برای مراجعین مُبیَّن کنیم و راهکارهای جدیدی که نزاع ها و پرونده های دادگستری را بین مردم تقلیل وکم کند،ارائه دهیم.